Đèn cảnh báo phòng nổ: 3 loại và cách chọn theo vùng nguy hiểm

Đèn cảnh báo phòng nổ nghe như một món hàng, nhưng ngoài thực tế "đèn cảnh báo" gom ít nhất ba thứ có chức năng và hồ sơ rất khác nhau: đèn báo hiệu cố định, đèn cảnh báo chướng ngại cho công trình cao, và thiết bị còi kèm đèn báo động. Đặt mua theo cái tên chung thì rất dễ nhận về loại không đúng việc, hoặc tệ hơn, loại không có chứng nhận Ex cho khu vực đang cần.

Một tình huống dễ gặp: dự án cần "đèn cảnh báo" cho khu bồn chứa. Bản vẽ ghi một dòng, nhà cung cấp chào ba mã khác nhau, mỗi mã một dạng bảo vệ và một nhóm khí. Người mua chọn theo giá. Về sau mới biết mã giá thấp nhất chỉ đạt nhóm IIB, trong khi một nhánh trong khu vực có hydro.

Bài này tách ba nhóm, đối chiếu từng nhóm với hồ sơ sản phẩm thật trong catalog, nêu cách chọn theo vùng và nhóm khí, và chỉ ra một nhóm đèn cảnh báo mà hồ sơ không ghi chứng nhận Ex nên không được xếp vào thiết bị phòng nổ. Khung chung nằm trong bài phòng nổ trong nhà máy.

Ba nhóm đèn cảnh báo phòng nổ trong khu vực nguy hiểm

Nhóm	Dùng để	Ví dụ trong catalog
Đèn báo hiệu, đèn cảnh báo cố định	Báo vùng nguy hiểm, báo trạng thái vận hành	BAJ52-20
Đèn cảnh báo chướng ngại cường độ thấp	Cảnh báo chướng ngại trên công trình cao	BSZD85-E
Còi và đèn báo động	Báo động bằng âm thanh kèm ánh sáng	MAMAV, MAML-04/05

Ba nhóm này phục vụ mục đích khác nhau nên thông số cần soi cũng khác. Phần dưới đi từng nhóm theo đúng những gì hồ sơ sản phẩm ghi.

Đèn báo hiệu cố định: ví dụ BAJ52-20

Theo hồ sơ, BAJ52-20 là đèn đạt Ex d IIB T4, nhãn ATEX II 2 G, cấp bảo vệ IP65, dùng được ở Zone 1 và Zone 2, vỏ hợp kim nhôm không đồng sơn tĩnh điện màu vàng. Có hai điều cần đọc kỹ:

• Nhóm IIB: dùng được cho khu vực yêu cầu IIA và IIB, không dùng được cho khu vực yêu cầu IIC. Có hydro hoặc axetylen thì loại này không đạt.
• Cấp nhiệt độ T4: phải phù hợp với chất có nhiệt độ tự bốc cháy thấp nhất trong khu vực. Xem bài cấp nhiệt độ T1–T6.

Đèn cảnh báo chướng ngại: ví dụ BSZD85-E

BSZD85-E là đèn cảnh báo cường độ thấp, theo hồ sơ đạt Ex db IIC T6 Gb cho khí và Ex tb IIIC T80°C Db cho bụi, IP66, dùng được ở Zone 1, Zone 2, Zone 21 và Zone 22. Đây là loại bao phủ cả khí lẫn bụi và đạt nhóm IIC, phù hợp khi công trình cần cảnh báo chướng ngại mà khu vực lắp là vùng nguy hiểm. Nếu công trình có cả khí và bụi cháy, loại có cả hai cấp bảo vệ như thế này tiện hơn hai thiết bị riêng.

Còi và đèn báo động: ví dụ MAMAV và MAML-04/05

Hai dòng này kết hợp âm thanh và ánh sáng. Theo hồ sơ, MAMAV ghi Ex d ib IIC T6 Gb và Ex tD A21 IP66 T80°C; MAML-04/05 ghi Ex db IIC T6 Gb và Ex tb IIIC T80°C Db IP66, kèm chứng chỉ ATEX, IECEx, TR CU. Cả hai đều dùng kính cường lực chịu va đập trên 4 J và vỏ hợp kim nhôm.

Lưu ý khi đặt hàng: hồ sơ của MAMAV trong catalog ghi chứng nhận theo hướng IECEx và không có dòng ATEX riêng. Nếu dự án yêu cầu ATEX, cần xin chứng chỉ gốc trước khi chốt mã. Xem bài chứng chỉ CO/CQ thiết bị phòng nổ về cách đối chiếu hồ sơ.

Cẩn thận với đèn "cảnh báo" không có chứng nhận Ex

Trong nhóm đèn chuyên dụng của catalog có dòng đèn cảnh báo ranh giới FAK, IP66, điện áp DC 10–80 V. Hồ sơ không ghi dạng bảo vệ Ex hay chứng nhận ATEX/IECEx nào. Vì vậy đây là thiết bị cho khu vực an toàn, không phải thiết bị phòng nổ, và không nên lắp trong khu vực có khí hoặc bụi cháy dù vỏ kín và cấp IP cao. Cấp IP chỉ nói về bụi và nước, không nói về tia lửa; xem bài cấp bảo vệ vỏ IP.

Quy tắc chung: một đèn cảnh báo chỉ vào được khu vực nguy hiểm khi hồ sơ ghi rõ dạng bảo vệ Ex, nhóm khí hoặc bụi, cấp nhiệt độ và cấp bảo vệ thiết bị đúng với vùng.

Chọn đèn cảnh báo theo vùng và nhóm khí

Vùng	Cấp bảo vệ thiết bị cần có
Zone 0	Ga (Category 1G)
Zone 1	Gb (Category 2G)
Zone 2	Gc (Category 3G)
Zone 21	Db (Category 2D), kèm IP6X
Zone 22	Dc (Category 3D), tối thiểu IP5X với bụi không dẫn điện

Quy trình ngắn:

1. Lấy vùng từ hồ sơ phân vùng của khu vực. Chưa có thì lập trước, xem phân vùng nguy hiểm và dịch vụ đánh giá phân vùng nguy hiểm.
2. Chọn nhóm khí theo chất khắt khe nhất trong khu vực. Quy tắc tương thích một chiều: IIC dùng cho IIB và IIA, không có chiều ngược lại. Xem nhóm khí IIA, IIB, IIC.
3. Chọn cấp T theo chất có nhiệt độ tự bốc cháy thấp nhất.
4. Chọn loại: báo hiệu cố định, cảnh báo chướng ngại hay báo động âm thanh, tuỳ chức năng thật.
5. Đối chiếu nhãn với hồ sơ, rồi mới đến điện áp, cách lắp, dây cáp. Đấu nối vào vỏ phải đúng dạng bảo vệ, xem chọn ốc siết cáp phòng nổ.

Đèn cảnh báo thường là phần cuối của một hệ thống lớn hơn, chẳng hạn kích hoạt từ thiết bị giám sát khí. Hệ thống giám sát nằm ở danh mục hệ thống an toàn và giám sát; khi ghép, cần kiểm tra điện áp và loại tín hiệu tương thích giữa hai bên. Danh mục đèn chiếu sáng phòng nổ chứa cả nhóm đèn báo hiệu và đèn cảnh báo.

So sánh nhanh bốn mã theo hồ sơ sản phẩm

Mã	Dạng bảo vệ khí	Dạng bảo vệ bụi	IP	Ghi chú theo hồ sơ
BAJ52-20	Ex d IIB T4	Hồ sơ không ghi	IP65	Zone 1, Zone 2; môi trường -20°C đến +55°C
BSZD85-E	Ex db IIC T6 Gb	Ex tb IIIC T80°C Db	IP66	Zone 1, 2, 21, 22
MAML-04/05	Ex db IIC T6 Gb	Ex tb IIIC T80°C Db	IP66	Kèm ATEX, IECEx, TR CU
MAMAV	Ex d ib IIC T6 Gb	Ex tD A21 T80°C	IP66	Hồ sơ không có dòng ATEX riêng

Ba tình huống để thấy bảng này dùng ra sao:

• Khu vực có hydro hoặc axetylen: yêu cầu IIC, nên BAJ52-20 (IIB) bị loại; ba mã còn lại đều đạt nhóm khí.
• Khu vực có bụi cháy, Zone 21 hoặc Zone 22: cần mã có cấp bảo vệ bụi. BAJ52-20 chỉ ghi phần khí nên không dùng cho bụi.
• Khu vực dung môi nhóm IIB, Zone 1: BAJ52-20 đạt nhóm khí và vùng, nhưng vẫn phải kiểm cấp T4 có phù hợp với chất có nhiệt độ tự bốc cháy thấp nhất trong khu vực.

Trong nhóm đèn báo hiệu của catalog còn nhiều mã cùng kiểu với BAJ52-20 (BAYD85, BAK51 và các mã khác). Hồ sơ một số mã chưa ghi dạng bảo vệ Ex hoặc cấp bảo vệ bụi đầy đủ, nên đừng suy từ mã này sang mã kia. Mỗi mã phải đối chiếu hồ sơ riêng.

Đèn chớp, đèn báo hiệu nguy hiểm: gọi tên gì trong hồ sơ?

Người mua hay gõ "đèn chớp cảnh báo", "đèn cảnh báo nguy hiểm" hay "đèn báo hiệu". Trong catalog hiện không có dòng nào gọi riêng là đèn chớp hay đèn xoay. Các mã gần nghĩa nhất là nhóm đèn báo hiệu và đèn cảnh báo ở trên, và dòng kết hợp còi với đèn MAMAV, MAML-04/05. Hồ sơ không nêu chế độ nhấp nháy của từng mã. Nếu dự án cần đèn chớp, hãy hỏi nhà cung cấp về chế độ nhấp nháy, điện áp và chứng chỉ trước khi chốt, đừng suy từ tên.

Một lưu ý nữa: nhiều đèn chớp 24 V hoặc 220 V bán đại trà ngoài thị trường chỉ có cấp IP, không có nhãn Ex. Chúng không dùng được ở vùng nguy hiểm.

Sai lầm hay gặp khi mua đèn cảnh báo

1. Chọn theo tên "đèn cảnh báo" mà không hỏi loại. Ba nhóm khác chức năng, khác hồ sơ.
2. Bỏ qua nhóm khí. Mã IIB lắp vào khu vực có hydro là sai theo hướng nguy hiểm.
3. Coi vỏ vàng, cấp IP cao là đủ. Màu vỏ và IP không thay cho nhãn Ex.
4. Không đối chiếu chứng chỉ gốc khi hồ sơ sản phẩm chỉ ghi một hệ chứng nhận.
5. Quên khu vực có cả khí và bụi khi chọn loại chỉ có cấp bảo vệ khí.

Cần tư vấn chọn theo hồ sơ phân vùng của nhà máy thì liên hệ.

Câu hỏi thường gặp

Đèn cảnh báo phòng nổ khác đèn chiếu sáng phòng nổ thế nào?

Cùng họ thiết bị Ex và cùng phải đúng vùng, nhóm khí, cấp nhiệt độ. Khác ở chức năng: đèn cảnh báo để báo hiệu hoặc báo động, không phải để chiếu sáng làm việc.

Đèn cảnh báo IP66 có dùng được trong khu vực có khí cháy không?

Chỉ khi có nhãn Ex đúng vùng. IP66 chỉ nói về bụi và nước, không nói về khả năng tránh tia lửa.

Đèn cảnh báo nhóm IIB có dùng được ở khu vực có hydro không?

Không. Hydro yêu cầu nhóm IIC. Thiết bị IIB chỉ dùng cho khu vực yêu cầu IIA hoặc IIB.

Còi báo động phòng nổ có cần chứng nhận riêng không?

Có, như mọi thiết bị điện trong khu vực nguy hiểm: cần nhãn Ex, dạng bảo vệ, nhóm khí hoặc bụi và chứng chỉ gốc ATEX hoặc IECEx phù hợp với yêu cầu của dự án.

Đèn cảnh báo có cần cấp bảo vệ bụi riêng không?

Có, nếu khu vực có bụi cháy (Zone 20, 21, 22). Mã chỉ ghi dạng bảo vệ cho khí, như BAJ52-20 theo hồ sơ, không được dùng cho khu vực bụi.

Đèn chớp cảnh báo có loại phòng nổ không?

Có thể có, nhưng catalog hiện chưa có dòng đèn chớp riêng. Các mã đèn báo hiệu và còi đèn kết hợp ở trên có nhãn Ex theo hồ sơ, chế độ nhấp nháy cần hỏi nhà cung cấp.