Điều hoà phòng nổ là gì và khi nào nhà máy cần

Điều hoà phòng nổ là máy điều hoà được chế tạo để đặt và vận hành trong khu vực có khí, hơi hoặc bụi dễ cháy mà không trở thành nguồn mồi cháy. Vấn đề với một chiếc máy lạnh thường không nằm ở chỗ nó "yếu", mà ở chỗ nó chứa nhiều nguồn mồi cháy cùng lúc: động cơ máy nén, quạt dàn nóng và dàn lạnh, rơ-le nhiệt, bo mạch điều khiển — mỗi thứ đều có thể phát tia lửa hoặc bề mặt nóng.

Một cabin điều khiển đặt ngay trong khu vực có hơi dung môi từng được lắp máy lạnh dân dụng để hạ nhiệt cho tủ điện bên trong. Máy chạy tốt cả mùa. Nhưng dàn nóng của nó — với quạt và máy nén không hề đạt chuẩn Ex — lại đặt đúng ở vùng có hơi cháy. Thiết bị lắp vào để bảo vệ tủ điện lại chính là nguồn mồi cháy lớn nhất mà không ai để ý, vì máy lạnh vốn được coi là tiện nghi chứ không phải khí cụ điện cần chuẩn phòng nổ.

Vì sao khu vực nguy hiểm không dùng điều hoà thường?

Điều hoà là một trong những thiết bị mang mật độ nguồn mồi cháy cao nhất trong các khí cụ đặt ngoài hiện trường. Máy nén, hai quạt, các tiếp điểm đóng cắt và mạch điều khiển đều là nguồn tiềm năng. Máy lạnh dân dụng và thương mại thông thường không được thiết kế để loại trừ bất kỳ nguồn nào trong số đó, vì môi trường mục tiêu của chúng là văn phòng, không phải khu vực có khí cháy.

Điều này khiến điều hoà rơi vào đúng nghịch lý của quạt thông gió: một thiết bị lắp để cải thiện điều kiện vận hành lại có thể trở thành điểm yếu an toàn nhất nếu đặt sai chỗ với sai chủng loại.

Khi nào nhà máy thực sự cần điều hoà phòng nổ?

Không phải khu vực nào có máy lạnh cũng cần bản Ex. Điều quyết định là vị trí đặt máy có nằm trong vùng nguy hiểm theo hồ sơ phân vùng nguy hiểm hay không:

• Dàn nóng/dàn lạnh nằm trong vùng nguy hiểm → cần điều hoà đạt chuẩn Ex cho phần đặt trong vùng.
• Cabin phân tích, nhà đặt thiết bị đo (analyzer house) giữa khu vực có khí → thường cần cả giải pháp làm mát lẫn giải pháp giữ khí cháy không lọt vào.
• Phòng điều khiển, phòng thiết bị nằm sát nguồn phát khí.

Ngược lại, nếu phòng điều khiển được đặt ở khu vực an toàn (ngoài vùng phân loại) thì dùng điều hoà thường là hợp lý — và thường cũng là giải pháp rẻ, đúng hơn.

Điều hoà Ex hay tạo áp suất dương — chọn cách nào?

Đây là điểm nhiều người bỏ qua: với phòng hay cabin, không phải lúc nào cũng cần "máy lạnh phòng nổ". Có hai hướng xử lý, và hướng tốt nhất tùy bài toán:

Hướng	Cách làm	Phù hợp khi
Điều hoà đạt chuẩn Ex	Bản thân máy có linh kiện/động cơ đạt chuẩn cho vùng	Chỉ cần làm mát một điểm/tủ trong vùng
Tạo áp suất dương cho phòng	Thổi khí sạch vào phòng giữ áp dương, khí cháy không lọt vào — nguyên lý Ex p	Cả một cabin/nhà thiết bị cần vừa mát vừa an toàn

Nguyên lý áp suất dương chính là dạng bảo vệ Ex p — chi tiết ở bài Ex p là gì. Khi cả một không gian cần được bảo vệ, tạo áp dương cho phòng rồi dùng điều hoà thường bên trong thường gọn và kinh tế hơn là tìm một chiếc máy lạnh "phòng nổ" đủ công suất. Quyết định phải dựa trên hồ sơ phân vùng và tư vấn thiết kế, không theo thói quen.

Đọc thông số nào khi chọn điều hoà phòng nổ?

Cùng bộ thông số an toàn Ex như mọi thiết bị khác, cộng thông số làm lạnh:

• Mã Ex trên phần đặt trong vùng, đọc theo cách đọc mã Ex.
• Nhóm khí và cấp nhiệt độ phủ đúng chất cháy khắt khe nhất — xem cấp nhiệt độ T1–T6.
• Cấp bảo vệ vỏ IP theo điều kiện lắp ngoài trời/ăn mòn — xem cấp bảo vệ vỏ IP.
• Công suất lạnh đủ cho tải nhiệt của phòng/tủ.

Trình tự đúng vẫn là an toàn trước, công suất sau: chốt yêu cầu Ex theo vùng, rồi mới chọn model đủ công suất trong nhóm đạt chuẩn.

Cần chọn điều hoà cho một khu vực cụ thể, anh/chị xem nhóm quạt và điều hoà phòng nổ hoặc gửi hồ sơ phân vùng để kỹ sư đối chiếu.

Câu hỏi thường gặp

Máy lạnh dân dụng có dùng được cho khu vực nguy hiểm không?

Không, nếu máy đặt trong vùng được phân loại nguy hiểm. Máy lạnh thường có máy nén, quạt và mạch điều khiển đều là nguồn mồi cháy tiềm năng, không được thiết kế để loại trừ chúng. Chỉ dùng được nếu toàn bộ máy nằm ở khu vực an toàn ngoài vùng phân loại.

Điều hoà phòng nổ và tạo áp suất dương cho phòng khác nhau thế nào?

Điều hoà phòng nổ là chiếc máy tự nó đạt chuẩn Ex, hợp khi chỉ cần làm mát một điểm trong vùng. Tạo áp suất dương (nguyên lý Ex p) là thổi khí sạch vào cả phòng để khí cháy không lọt vào, hợp khi cần bảo vệ nguyên một cabin và có thể dùng điều hoà thường bên trong. Với cả một không gian, cách tạo áp dương thường kinh tế hơn.

Chỉ cần dàn lạnh trong phòng, dàn nóng ngoài trời thì có cần bản Ex không?

Tùy dàn nóng đặt ở đâu. Nếu dàn nóng — nơi có máy nén và quạt — nằm trong vùng nguy hiểm thì phần đó phải đạt chuẩn Ex. Nếu dàn nóng đặt hẳn ở khu vực an toàn ngoài vùng phân loại thì rủi ro mồi cháy ở phần đó không còn, cần đối chiếu vị trí thực tế với hồ sơ phân vùng.